Zaboravljeni pionir vazduhoplovstva: Srbin koji je pretekao Cepelina

Među vazduhoplovnim temama koje su koje su uglavnom nepoznate široj javnosti je priča o jednom od pionira ruskog vazduhoplovstva - istraživaču srpskog porekla, Ognjeslavu Kostoviću, čiji je doprinos globalnoj istoriji letenja ostao nedovoljno prepoznat.

Ognjeslav Ignjatijevič Kostović rođen je 1851. godine u tadašnjoj Austriji. Po nacionalnosti Srbin, deo života proveo je u Mađarskoj, a potom se trajno nastanio u Rusiji. Iako savremenik Nikole Tesle i MihajlaPupina, nije uspeo da obezbedi trajno mesto u kolektivnom pamćenju srpske nauke, uprkos značajnom broju inovacija.

Poticao je iz trgovačke porodice iz Novog Bečeja. Nakon školovanja upravljao je parobrodom na Dunavu, gde je razvio ideju o podvodnom plovilu - svojevrsnoj ranoj podmornici kapaciteta osam ljudi, sposobnoj za višesatni boravak pod vodom. Projekat je pokušao da predstavi ruskom dvoru, ali bez konkretnog ishoda.

Njegov najambiciozniji poduhvat odnosio se na konstrukciju vazdušnog broda. Dve decenije pre rada Ferdinanda von Zeppelina, Kostović je projektovao i gotovo dovršio dirižabl „Rusija“, uz sopstveno razvijen benzinski motor sa vodenim hlađenjem i električnim paljenjem. Letelica je bila spremna za završnu montažu 1888. godine, ali je projekat zaustavljen zbog nedostatka sredstava, a kasnije je dodatno oštećen u požaru.

U brodogradilištu u Sankt Peterburg radio je na konstrukciji čvrstog vazdušnog broda dužine 60 metara, što je predstavljalo konceptualni odmak u odnosu na tadašnje balone. Njegove ideje kasnije su realizovane u nemačkim projektima cepelina, zbog čega se u pojedinim izvorima navodi kao jedan od prvih konstruktora modernog vazdušnog broda.

U pokušaju da pronađe adekvatan materijal za izgradnju letelica, 1879. godine razvio je „arborit“, rani oblik sintetičkog materijala nalik šperploči. U sopstvenoj fabrici u Sankt Peterburgu proizvodio je širok spektar predmeta - od kofera i čamaca do pontonskih mostova, kao i komponenti za sopstvene projekte.

Kostović se bavio i razvojem motora sa unutrašnjim sagorevanjem, koji je projektovao pre nego što su slična rešenja patentirana u Nemačkoj. Iako je prijavu podneo 1888. godine, postupak je okončan tek nekoliko godina kasnije. Njegov osmocilindrični motor razvijao je značajnu snagu za to vreme, ali je sam pronalazač dugo odlagao javno objavljivanje detalja, nastojeći da očuva tehnološku prednost Rusije.

Među ostalim inovacijama izdvajaju se unapređenja u oblasti aeronautičkih komunikacija, koncept vazdušnog torpeda, kao i uređaji za izvlačenje potonulih brodova. Ukupno je prijavio oko stotinu patenata, iako mnogi nikada nisu realizovani u praksi. Uprkos interesovanju sa Zapada, odbijao je saradnju, ostajući vezan za ruske državne projekte.

Zbog vojne prirode njegovih radova, značajan deo dokumentacije ostao je nedostupan javnosti. Posledično, njegovo ime se retko pojavljuje i u ruskim enciklopedijama, dok je u srpskoj javnosti gotovo potpuno zanemaren. U Beogradu ne postoji ulica koja nosi njegovo ime, niti je njegov rad adekvatno zastupljen u obrazovnom sistemu.

Sudbina Ognjeslava Kostovića ukazuje na širi obrazac istorijskog zaborava inovatora čiji su doprinosi, iz političkih, finansijskih ili institucionalnih razloga, ostali van glavnih tokova naučne istorije.